MARIA FIHEL (1901–1996)
BIBLIOTEKARKA CZASU PRÓBY
Maria Fihel była postacią legendarną – bibliotekarką z powołania, kobietą oddaną książkom i kulturze, pierwszą kierowniczką Biblioteki Publicznej w Miechowie. Z instytucją tą związała całe swoje zawodowe życie, pracując w niej nieprzerwanie od momentu jej założenia w 1923 roku aż do przejścia na emeryturę w roku 1972. Jej sumienność, pasja i cicha determinacja sprawiły, że miechowska biblioteka stała się jednym z najważniejszych ośrodków życia kulturalnego miasta i regionu.
Urodziła się 3 listopada 1901 roku w Miechowie, jako Marianna Figiel – córka Ignacego i Bronisławy z domu Kwapińskiej. W późniejszym okresie nazwisko ojca zostało urzędowo zmienione na Fihel. W 1919 roku ukończyła siedmioklasowe Gimnazjum Żeńskie im. Adama Mickiewicza w Kielcach i uzyskała świadectwo dojrzałości wydane przez Komisję Egzaminacyjną Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie.
Po powrocie do Miechowa podjęła pracę w Starostwie Powiatowym jako kancelistka, jednocześnie angażując się społecznie w działalność nowo powstałej biblioteki publicznej, utrzymywanej wówczas z funduszy społecznych i składek członkowskich Towarzystwa Biblioteki Publicznej. Już w 1924 roku objęła kierownictwo biblioteki działającej przy Komisji Kulturalno-Oświatowej Sejmiku Miechowskiego. Warto podkreślić, że Miechów należał wówczas do nielicznej grupy miast w Polsce posiadających bibliotekę publiczną typu powszechnego, finansowaną z budżetu miasta.
Kryzys gospodarczy lat 1929–1933 zagroził dalszemu istnieniu biblioteki ponieważ cofnięcie subwencji mogło oznaczać jej zamknięcie. Wówczas Maria Fihel zwróciła się bezpośrednio do czytelników z prośbą o wsparcie finansowe, wprowadziła również opłaty za korzystanie z biblioteki. Dzięki solidarności mieszkańców placówka przetrwała, a jej księgozbiór systematycznie się powiększał. W lipcu 1939 roku liczył już 5 294 tomy i służył mieszkańcom różnych środowisk od urzędników i nauczycieli po rzemieślników i rolników.
Wrzesień 1939 roku przyniósł Miechowowi dramatyczne zmiany. Już 6 września do miasta wkroczyły wojska niemieckie, a wkrótce ogłoszono przejęcie władzy cywilnej przez administrację okupacyjną. Miechów znalazł się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w dystrykcie krakowskim. Choć miasto nie doznało zniszczeń wojennych, rozpoczął się okres brutalnego terroru i systematycznego wyniszczania polskiej kultury. Zakazano kolportażu polskiego piśmiennictwa, a biblioteki i drukarnie objęto ścisłą kontrolą.
Niemiecka komisja przeprowadzająca selekcję księgozbioru biblioteki miechowskiej sporządziła listy „szkodliwych” książek: polskich podręczników humanistycznych, atlasów, map oraz dzieł literatury i historii. Zabezpieczono je w paczkach z zamiarem późniejszego zniszczenia – planowano nawet publiczne spalenie książek przy przymusowym udziale mieszkańców. Ostatecznie do tego nie doszło, najprawdopodobniej na skutek zmian personalnych w administracji okupacyjnej.
W tej sytuacji Maria Fihel, ryzykując własnym życiem, rozpakowała skonfiskowane paczki i ponownie włączyła książki do księgozbioru. Szczególnie cenne podręczniki i lektury udostępniała czytelnikom w ramach tajnego nauczania, prowadzonego w powiecie miechowskim na szeroką skalę. Po 1942 roku z tajnych kompletów korzystało około 1 800 uczniów. W ratowaniu księgozbioru pomagały także mieszkanki Miechowa, m.in. Maria Żochowska i Aleksandra Wróblewska, które potajemnie przechowywały najcenniejsze pozycje w swoich mieszkaniach.
Maria Fihel należała do nielicznego grona bibliotekarek w Polsce, których legalna praca nie została przerwana przez lata wojny. Po zamknięciu biblioteki natychmiast podjęła starania o wznowienie jej działalności, organizując pośredników władających językiem niemieckim do rozmów z okupantem. Już pod koniec 1940 roku biblioteka wznowiła legalną działalność w nowym lokalu przy ulicy Krakowskiej – co w realiach okupacyjnych było zjawiskiem wyjątkowym. Choć początkowo funkcję bibliotekarza pełnił volksdeutsch, wkrótce przywrócono polską obsadę, a kierownictwo ponownie objęła Maria Fihel.
Po wyzwoleniu Miechowa w styczniu 1945 roku i reorganizacji administracyjnej kraju rozpoczął się nowy etap działalności biblioteki. Utworzona Biblioteka Powiatowa w Miechowie objęła opieką całą sieć bibliotek w regionie. Maria Fihel aktywnie uczestniczyła w odbudowie życia kulturalnego miasta. Przez blisko pół wieku kierowała miechowską biblioteką, rozwijając jej zbiory i sieć czytelniczą. W momencie przejścia na emeryturę w 1972 roku biblioteka liczyła ponad 30 tysięcy woluminów i obsługiwała kilka tysięcy czytelników rocznie.
Maria Fihel zmarła 22 marca 1996 roku w Warszawie, pochowana została w Miechowie. Przekazała następnym pokoleniom nie tylko bogaty księgozbiór, lecz przede wszystkim trwałe wartości: wiarę w siłę słowa, odpowiedzialność za pamięć oraz przekonanie, że biblioteka jest miejscem budowania wspólnoty. Jej spuścizna do dziś wyznacza kierunek działań miechowskiej biblioteki. Od 2005 roku Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Miechowie nosi jej imię.
„Biblioteka to najbardziej godziwa rozrywka, jaka istnieje w życiu człowieka” – mawiała.
